Wordt het Linux, PocketPC of PalmOS?
Dossier handhelds

Betaalbare en complete PocketPC: de Dell Axim X5 Advanced

Nu Dell zich mengt in de markt voor handhelds, zal menige fabrikant met zweet in de handen een blik op de toekomst werpen. Daar is genoeg reden voor, want het onderzoeksbureau Gartner verwacht dat Dell aan het einde van dit jaar een kwart van alle PDA's levert, zodat het bedrijf qua marktaandeel na Palm de tweede plaats zou gaan innemen. De machtsgreep wordt in eerste instantie mogelijk gemaakt door de prijzen van Dell, die flink onder het gangbare niveau liggen. Opvallend genoeg zijn de specificaties van de Axim Advanced, met een 400 MHz XScale processor en 64 MB RAM geheugen, min of meer gelijkwaardig aan concurrerende modellen met een hogere prijs. Op het apparaat vindt u zowel een SD- als een CompactFlash II-slot. Het zogeheten 'transflective' TFT-scherm doet nauwelijks onder voor dat van de iPAQ 3950 of de Sony Clie NR-serie. De batterijduur is uitstekend te noemen, en er bestaat zelfs een mogelijkheid om een kleine reservebatterij aan te brengen. Eigenlijk het enige nadeel van deze PDA is het gewicht van liefst 195 gram. Ook de softwarebundel is wat mager, maar dat kan voor ons de pret niet drukken. Dell levert voor het onwaarschijnlijk lage bedrag van 299 euro een uitgeklede 'Basic' versie van de Axim, die beschikt over een 300 MHz processor en slechts 32 MB RAM geheugen. Daarnaast moet dit model het stellen zonder cradle, er wordt alleen een synchronisatiekabel meegeleverd. We raden dan ook aan iets dieper in de buidel te tasten en voor de Advanced te kiezen. Zonder meer is dit apparaat een perfecte keuze. Wie draagbaarheid en design hoog op het prioriteitenlijstje heeft staan, kan misschien beter even wachten op de HP iPAQ 1915, een opgewaardeerde versie van de alleen in Amerika verkrijgbare iPAQ 1910. Met zijn 120 gram is het de allerlichtste PocketPC, die in het tweede kwartaal van 2003 in Europa op de markt zal verschijnen.

Oordeel: ••••
Prijs: € 415,-
www.dell.nl

De eerste PDA met PalmOS 5: Tungsten T

Voor het bedrijf Palm kan de Tungsten worden beschouwd als belangrijkste innovatie sinds de introductie van de Palm V. Qua uiterlijk springt vooral het schuifmechanisme in het oog, waarmee de Graffity-ruimte wordt verborgen en het apparaat minder ruimte in beslag neemt. Nuttig is de grote ronde 'navigator-button', ook op PocketPC handhelds te vinden, zodat het navigeren binnen de standaardtoepassingen minder handelingen vereist dan voorheen. Het mooie TFT-scherm van 320x320 pixels is helder en contrastrijk, zowel binnens- als buitenshuis.
Een belangrijke vernieuwing is de geïntegreerde ondersteuning voor Bluetooth 1.1, waarmee draadloos contact kan worden gemaakt met bijvoorbeeld mobieltjes of printers. Aan de cradle is weinig veranderd. De universal connector waarborgt compatibiliteit met uitbreidingen voor de m500-serie. De Tungsten bezit 16 MB RAM en draait op een 144 MHz ARM-processor van Texas Instruments, een flinke verbetering ten opzichte van de 33 MHz Dragonball van de m515. Voor oudere applicaties levert dit overigens nauwelijks snelheidswinst op, aangezien kostbare processorkracht verloren gaat door de softwarematige emulatie van het oudere PalmOS. Alleen programma's die speciaal geschreven zijn voor OS 5 profiteren van de nieuwe hardware. Zorgwekkend is dat sommige applicaties, zoals TomTom Routeplanner, Quartus Benchmark 2.0 en Netmite Audio Player, onherroepelijk tot een systeemcrash leiden op ons testmodel. In zo'n geval zult u moeten hopen dat de leverancier een update op de markt brengt. Het loont de moeite om veelgebruikte software eerst op de Tungsten uit te proberen, voordat u tot aanschaf overgaat.
Eindelijk biedt PalmOS ondersteuning voor wave- en mp3-bestanden. Een dergelijke applicatie wordt echter niet standaard meegeleverd. Wel kunt u via 'Voice Memo' geproken berichten of interviews opnemen. Het wachten is op de RealOne Player Mobile die rond de kerst wordt geïntroduceerd. De bestaande player AudioPlus is ondertussen ook geschikt gemaakt voor de Tungsten, maar deze speelt de geconverteerde wave-bestanden te snel af en dient wellicht nog te worden gestroomlijnd. Het bedrijf Kinoma ontwikkelt momenteel een videospeler, die helaas nog niet beschikbaar was op het moment van schrijven.
Wie het PalmOS vanwege het gebruiksgemak een warm hart toedraagt, zal zeker niet worden teleurgesteld door de Tungsten. Of hij daadwerkelijk de concurrentie kan aangaan met PocketPC op het gebied van multimedia, zal moeten blijken in de komende maanden. Op dit moment haalt de programmatuur nog lang niet het uiterste uit Palms nieuwe handheld.

Oordeel: •••
Prijs: € 600,-
www.palm.com

Moederbordenfabrikant stort zich op PDA-markt: Asus MyPal 600

Naast 'onzichtbare' producten als moederborden en grafische kaarten introduceert Asus nu ook eens een product dat gezien mag worden: een PocketPC handheld, voorzien van een 400 MHz XScale processor en 64 MB geheugen. Het meest opvallend aan de MyPal is de omvang en het gewicht. Hij is precies even zwaar als de Palm m515, een prestatie van formaat voor PocketPC-begrippen. Asus heeft het apparaat uitgebreide power-management features meegegeven. U kunt hem in zuinige, standaard of turbo modus laten draaien, waarmee handig gebruik wordt gemaakt van de geavanceerde mogelijkheden van de XScale. In de zuinige modus claimt Asus een batterijduur van ongeveer 15 uur, maar dat gaat wel ten koste van de prestaties. Het programma VOBenchmark wijst uit dat de MyPal dan bijna vier keer zo traag is als in de turbostand. Het apparaat kan worden uitgebreid met SD/MMC-kaartjes. Een optionele houder voor het aansluiten van de grotere CompactFlash-kaarten is ondertussen ook beschikbaar. De standaard software van Microsoft wordt uiteraard meegeleverd, maar Asus bundelt nog een extra cd-rom met een aantal (voornamelijk grafische) programma's van het bedrijf IA Style.
Een problematisch aspect van de MyPal is in onze ogen het TFT-scherm, dat meer dan gemiddeld last heeft van weerspiegeling en bij bewegingen hinderlijke patronen weergeeft. De iPaq 3950 is nauwelijks duurder, terwijl deze handheld qua beeld en geluid een superieure gebruikservaring biedt. Ook de Fujitsu Siemens PocketLoox en de e740 van Toshiba zijn vriendelijker voor uw ogen.
Conclusie: wie twijfelt over de aanschaf van een PocketPC vanwege de grootte van het apparaat en de korte levensduur van de batterijen, heeft met de MyPal een winnaar in handen. Maar de kwaliteit van het beeldscherm is helaas niet al te best, en daarom kunnen we deze 'eerstgeborene' van Asus dan ook niet aanraden.

Oordeel: ••
Prijs: € 650,-
www.asus.com

Stijlvolle Linux PDA: GMate Yopy

De al anderhalf jaar geleden aangekondigde Yopy is nu eindelijk beschikbaar voor de consumentenmarkt. Samsung is nadrukkelijk aanwezig geweest bij de ontwikkeling van dit apparaat, maar laat de eer van de introductie (en dus ook de opstartproblematiek) aan het bedrijf GMate. Op termijn zal Samsung waarschijnlijk onder de eigen merknaam een Yopy-kloon uitbrengen. Hardwarematig maakt deze PDA een solide indruk. De StrongARM 206 MHz processor en het beeldscherm met 65.000 kleuren zijn identiek aan specificaties van de meest recente PocketPC 2002 handhelds. Het prachtig dunne TFT-scherm, dat slechts enkele millimeters kleiner is dan normale schermen, beschikt helaas niet over backlight (achtergrondverlichting). In donkere ruimtes is de Yopy dus min of meer onbruikbaar. Deze kritiek is ter harte genomen door GMate, op het eerstvolgende model zal volgens de fabrikant wel backlight worden aangebracht. Een ander minpuntje is de plaatsing van de vrij dikke styluspen, die 'slordig' aan een koordje hangt. Gewoonlijk verdwijnt deze in het apparaat zelf. Hoewel de reactiesnelheid soms te wensen overlaat, voelt de Yopy prettig aan. Het valt te betreuren dat zo'n prachtig stukje hardware wordt afgeremd door de besturingssoftware. Zowel een desktop pc met Windows 98 als een laptopcomputer met Windows 2000 communiceerden stroef met de Yopy. Synchronisatie verliep moeizaam en de 'Yopy Desktop' is geen voorbeeld van gebruiksgemak. De olijke pinguïn-icoontjes voor de PIM-applicaties doen nog eens extra verwarrend aan. Wie voornamelijk in de Linux-functies van een PDA is geïnteresseerd, zal hier echter weinig waarde hechten. Met de Yopy heeft u krachtig en buitengewoon mooi gereedschap in handen. Een van de weinige alternatieven met kleurenscherm is de iPAQ, die met de PIM-software 'Qtopia' ook op Linux kan draaien. De iPAQ mist een toetsenbord en is een stuk zwaarder. Wel is hij beter uitbreidbaar middels een CompactFlash slot. Zolang de Yopy zonder backlight wordt geleverd is de iPAQ sowieso een betere keuze.

(met dank aan Melle Sprenger)

Oordeel: •••
Prijs: € 500,-
www.gmate.com

Dikke handheld met GSM-functionaliteit: Siemens SX45

De SX45 is een combinatie van mobiele telefoon en PocketPC PDA, gebaseerd op de Casio Cassiopeia E-125. Via het GSM netwerk kunt u telefoneren, SMS-berichten versturen en internetten met behulp van een WAP-browser of met de 'gewone' browser Pocket Internet Explorer. Daarnaast kan hij worden geconfigureerd om op afstand toegang te krijgen tot een LAN of intranet, eveneens via Internet Explorer. U kunt helaas alleen bellen als het meegeleverde koptelefoontje is aangesloten, het is dus niet mogelijk om het apparaat tegen uw oor te houden zoals bij de O2 xda het geval is. Toegegeven, het geluid is zeer goed en helder (ook bij de gesprekspartner), maar het blijft onhandig om voor ieder gesprek dat kabeltje te moeten aansluiten. Een Compact Flash- en SD/MMC-slot bieden royale uitbreidingsmogelijkheden. Het apparaat beschikt verder over 32 MB RAM geheugen en een TFT display, dat meer dan 65.000 kleuren op het scherm tovert.
PocketPC 2002 zal niet kunnen draaien op de SX45, vanwege de aanwezigheid van een MIPS-processor. Alleen de StrongARM is hiervoor geschikt. Een schoonheidsfoutje van het oudere PocketPC is dat je niet via één handeling programma's kunt afsluiten, het welbekende kruisje ontbreekt in de meeste vensters. Zo moet eerst het softkeyboard worden geopend, vervolgens op 'control' en daarna op 'q' worden gedrukt. Behoorlijk omslachtig dus. Een GPRS-versie van de SX45 zal rond de tijd dat u dit leest verkrijgbaar zijn. Het is mogelijk om de oudere modellen hardwarematig te laten upgraden naar GPRS. U zult hiervoor ongeveer 150 euro opzij moeten leggen. Siemens heeft met de SX45 een interessant product in de markt gezet, maar het komt eigenlijk een jaar te laat. Bovendien weegt hij liefst 300 gram, zodat de term 'mobiel' een beetje misplaatst is.

Oordeel: ••
Prijs: € 800,-
www.siemens.com

De mooiste en duurste Palm-kloon: Sony Clié N770C

Ook Sony levert nu een PDA met het besturingssysteem Palm OS 4 aan boord. De N770C beschikt over een fraai 16 bits kleurenscherm van 320x320 pixels, dubbel zoveel als de Visor Prism en de Palm m505. Sony lijkt de Clié vooral als 'multimedia-handheld' te positioneren. Standaard aanwezig in het hoofdscherm zijn een audioplayer voor mp3-bestanden en gMovie, waarmee filmpjes kunnen worden afgespeeld. Muziek dient te worden beluisterd via de meegeleverde koptelefoon, want het speakertje produceert alleen bliepgeluidjes. Om serieus van audiovisuele toepassingen gebruik te maken is overigens wel een flinke geheugenkaart nodig. Zoals bij veel andere apparaten van Sony kunnen MemStick-modules in de N770C worden geplaatst, die wat duurder zijn dan de SD- of MMC-cards voor de Palm 500-serie. In de doos vindt u alvast een MemStick van 8 MB. Met het programma PowerRUN kunt u applicaties beheren en opstarten vanuit een geheugenmodule. Verder bevat deze Clié 4 MB Flash ROM en 8 MB intern RAM-geheugen. Een 33 MHz Dragonball VZ processor vormt het hart van de N770C. Met een score van 212 in Benchmark 2.0 lijkt hij sneller dan de Palm m505, maar het switchen van applicaties gaat juist langzamer omdat de hoge resolutie van het beeldscherm meer werk oplevert voor de processor. Bijkomend nadeel van het mooie scherm is de levensduur van de oplaadbare batterij. Gelukkig heeft Sony een handig icoontje toegevoegd, waarmee de brightness kan worden ingesteld. Ook op de laagste stand is de informatie op het scherm nog prima leesbaar. Een 'JogDial' draaiknop op het apparaat biedt de mogelijkheid om informatie te zoeken zonder de styluspen te gebruiken. Voor het synchroniseren van Office-toepassingen zoals Word, Excel en Powerpoint kunt u terecht bij 'Documents to Go' van het bedrijf Dataviz.
De Clié N770C is een zeer complete PDA die buitengewoon prettig oogt. Gelet op de prijs en functionaliteit concurreert hij niet zozeer met de duurdere Palmtops, maar vooral met de goedkopere PocketPC-handhelds.

Oordeel: ••••
Prijs: € 520,-
www.sony-europe.com

Pocket PC 2002 in de kinderschoenen: Casio Cassiopeia E-200

Nu Psion van het toneel is verdwenen, blijven er slechts twee belangrijke spelers over op het gebied van PDA-besturingssytemen: Palm en PocketPC. Wie een handheld beschouwt als uitgebreide agenda, zal meer dan voldoende hebben aan de mogelijkheden die het Palm-platform biedt. PocketPC is beter geschikt voor de 'zwaardere' multimedia-toepassingen. De eerste PDA die we ontvingen met het onlangs geïntroduceeerde PocketPC 2002 komt van Casio. De Cassiopeia E-200 is uitgerust met 206 MHz StrongARM processor en 64 MB geheugen. Daarnaast bezit het apparaat 32 MB flash ROM, zodat het complete besturingssysteem in de toekomst zal kunnen worden vervangen. De E-200 beschikt bovendien over een aangenaam 16-bits kleurenscherm van 240x320 pixels. Op de houder bevindt zich een USB-poort, die de handheld eenvoudig toegang verschaft tot printers, keyboards of camera's.
Het lijkt er op dat PocketPC 2002 nog enige optimalisatie behoeft. Zo moest tijdens de eerste testdag de E-200 ongeveer tien keer worden getrakteerd op een 'hard reset'. Een upgrade van de Cassiopeia met PocketPC Update1 (een soort Service Pack van Microsoft) mocht niet baten. Vooral de synchronisatiesoftware Activesync voelt onstabiel aan. Het overzetten van grote bestanden leidde in sommige gevallen tot vastlopers. Daarnaast zijn de prestaties van de Mediaplayer 8 ronduit teleurstellend. Alleen video's geschikt voor 56K-modems spelen soepel af. Een bitrate van 100 Kb/s of hoger leidt tot stotterende beelden. Gelukkig zijn er andere applicaties beschikbaar, zoals PocketTV en Picture Viewer, die bijvoorbeeld MPEG-bestanden (een formaat dat de Mediaplayer niet ondersteunt) vloeiend kunnen afspelen.

Oordeel: •••
Prijs: € 680,-
www.casio.com

Ultieme combinatie van mobieltje en PDA: Telfort O2 xda

Bij de eerste kennismaking, tijdens de introductie van PocketPC 2002 in oktober 2001, was de interesse meteen gewekt. Vier maanden later mogen we de O2 xda dan eindelijk een middagje aan de tand voelen, zij het onder begeleiding van Telforts program manager Rutger van Walbeek. Niet zonder reden, want het geteste model is nog niet 'af'. De definitieve versie verschijnt ergens in het tweede kwartaal van 2002. Er wordt op dit moment nog hard gewerkt aan optimalisatie van de software en de drivers.
Evenals andere PDA's met PocketPC 2002 beschikt de xda over een een StrongARM 206 MHz processor van Intel. Daarnaast heeft hij 32 MB RAM en 32 MB Flash-ROM, waar het besturingssysteem is te vinden. De xda kan worden uitgebreid via een SD-slot, met bijvoorbeeld geheugenkaartjes. Via 'SD Backup' maakt u met een snelheid van grofweg 1 MB per minuut een reservekopie van het complete systeem. De helderheid van het TFT-scherm kan helaas op slechts twee waardes worden ingesteld: 'backlight' aan of uit. Het betreft een scherm van 240x320 pixels met maximaal 4096 kleuren. Dat klinkt weinig in vergelijking met het aantal van 65.000 bij de Cassiopeia E-200 of de Sony Clié N770C, maar voor zo'n klein apparaatje lijkt een dergelijke hoeveelheid kleuren voorlopig overkill. Synchronisatie met een desktop pc geschiedt via ActiveSync 3.5 van Microsoft. Nagenoeg elk soort document van Microsoft Office kan worden overgezet naar de xda. Bovendien functioneert deze handheld als 'afstandsbediening' voor uw desktopsysteem, op een manier die aan het programma PC Anywhere doet denken.
Zoals u misschien zult weten maakt de xda gebruik van het GPRS netwerk voor datatransmissie, waarmee u continu online bent zonder extra kosten. Zeer comfortabel, bijvoorbeeld voor het checken van e-mail. GPRS piekt op 50 Kilobits per seconde, maar in de praktijk zal de doorvoersnelheid op ongeveer de helft liggen, aldus Van Walbeek. Dit is vergelijkbaar met een 28K8 modem. Snelheden zijn ook afhankelijk van de afstand tot een zendmast en het aantal GPRS-gebruikers in uw omgeving, waarmee de zendmast moet worden gedeeld. Wanneer u de xda als telefoon gebruikt, wordt het GSM netwerk ingeschakeld. Zo heeft u vreemd genoeg voor één apparaat twee verschillende abonnementen bij Telfort nodig, een voor spraak en een voor het dataverkeer. De gemiddelde gebruiker zal naar verwachting kiezen voor 180 belminuten (25 euro) en 5 MB dataverkeer (20 euro) per maand. Daarmee komen de totale kosten op 45 euro per maand, naast 650 euro voor het apparaat zelf. Wie de datalimiet overschrijdt moet evenredig bijbetalen. Het wachten is op websites die aangepaste content leveren, aangezien dikwijls onnodige plaatjes aanwezig zijn die bandbreedte opslurpen. Om een voorbeeld te geven: het inladen van Webwereld kostte maar liefst 150 Kb. Online activiteiten worden bijgehouden door de uitgebreide Traffic Counter, die u kan behoeden voor excessief en duur dataverkeer.
Grote vraag is natuurlijk: moet u de O2 xda aanschaffen, wanneer hij beschikbaar komt? Wij denken van wel, hoewel op grond van deze initiële test eigenlijk nog geen definitief oordeel kan worden geveld. Zo kwamen er enkele kleine bugs bovendrijven. Een binnengekomen SMS-bericht ging niet gepaard met geluidjes en vibraties, terwijl dat wel was ingesteld. Ook verbrak de GPRS verbinding af en toe, waarna een soft-reset uitkomst moest bieden. De uiteindelijke versie zal gevrijwaard zijn van deze problematiek. U kunt uw pijlen natuurlijk richten op UMTS, een techniek die echter nog minimaal een jaar op zich laat wachten. Met de O2 xda haalt u een innovatief apparaat in huis, dat zowel zakelijk als voor ontspanning kan worden ingezet. Het is bovendien de eerste PDA die de mobiele telefoon daadwerkelijk overbodig maakt.

Oordeel: •••••
Prijs: € 600,- / € 800,- (afhankelijk van abonnement)
www.telfort.nl

Handspring Visor Edge: Palm-killer?

De in rode, blauwe of zilveren kleur verkrijgbare Visor Edge kan worden beschouwd als een 'omgekatte' Visor Platinum, aangezien deze twee modellen hardwarematig nauwelijks verschillen. De Edge beschikt over PalmOS versie 3.52 en het synchroniseren vindt plaats via de USB-bus. Behalve de nieuwe vormgeving bracht Handspring enkele kleine functionele veranderingen aan. Zo beschikt de Edge over een stil alarm, in de vorm van een knipperend LED-lampje. Fast Lookup biedt een verbeterde zoekfunctie voor het Adress Book, waarmee u contactpersonen kunt zoeken zonder de leespen te gebruiken. In tegenstelling tot de Platinum heeft de Edge oplaadbare batterijen. Het opladen vindt plaats wanneer het apparaat in de cradle wordt gezet. Maar de meest in het oog springende verandering is de positie van de leespen. In plaats van te 'verdwijnen' in de handheld, hangt de metalen pen aan de rechterkant van de Edge. Dit is een tamelijk onhandige constructie, zeker voor linkshandige gebruikers. Het aanraakscherm van ons testmodel functioneerde niet naar behoren. Vooral kleine knopjes aan de onderkant van het scherm, bijvoorbeeld in de toepassing Date Book, reageerden traag of helemaal niet. Springboard-modules kunnen niet direct op de Edge worden aangesloten. Daarvoor is een speciale connector nodig (standaard meegeleverd), die aan de bovenkant van het apparaat wordt bevestigd. U dient dan wel eerst het beschermings-klepje te verwijderen. Zodoende heeft u al snel uw handen vol met attributen, wanneer u een Springboard-module wilt aanbrengen. Te verwachten valt overigens, dat toekomstige Springboard-modules in het kleinere Edge-formaat zullen worden gemaakt. Hopelijk stelt Handspring dan een connector beschikbaar voor de oudere Visors.
Vergelijken we de Edge met de nu al drie jaar oude Palm V, dan moeten we constateren dat er amper vooruitgang is geboekt. De Edge is iets sneller, maakt gebruik van de USB-poort voor synchronisatie en beschikt over een Springboard-slot. Deze voordelen ten spijt is de Palm V prettiger om mee te werken. Niet kopen dus, zo luidt het oordeel, ondanks de vrij lage prijs.

Oordeel: ••
Prijs: € 280,-
www.handspring.com

De lichtgewichten van Palm: m500 & m505

Deze mooie en dunne PDA's zijn de opvolgers van de Palm Vx. Het glazen beeldscherm is vervangen door een plastic model. Synchronisatie vindt plaats via de USB-poort, een seriële cradle (houder) is apart te koop voor ongeveer 50 euro. Er kunnen piepkleine SD-cards (Secure Digital Card) of MMC-cards (MultiMediaCard) worden aangesloten. Zo'n SD/MMC-slot is ook te vinden op sommige digitale camera's en mp3-spelers. Vooralsnog zijn er alleen opslagmodules verkrijgbaar, tot liefst 128 MB groot. Met software zoals Powerrun (eigenlijk bedoeld voor de Sony Clié) of McFile kunt u de opgeslagen bestanden eenvoudig beheren, op een manier die doet denken aan Windows Explorer. Interessante attributen als modems, camera's of GPS-modules zullen helaas niet op korte termijn verkrijgbaar zijn in SD- of MMC-formaat. De m500 en m505 (met een kleurenscherm) zijn de eerste Palmtops die gebruik maken van PalmOS 4. Het nieuwe besturingssysteem bevat weinig spectaculaire verbeteringen ten opzichte van versie 3.5. De alarmfunctie beschikt nu over zes verschillende riedeltjes. Daarnaast kunt u een triller of een knipperend lampje als alarmsignaal instellen. De toepassing Memopad is uitgebreid met Notepad, waarmee u zonder het gebruik van de invoertaal Graffiti korte berichjes op het scherm kunt tekenen. Een nuttig nieuwtje is dat tijdens de invoer van tekst het virtuele toetsenbord en Graffiti tegelijkertijd kunnen worden gebruikt. Voorts biedt PalmOS 4 een verbeterde encryptie voor persoonlijke documenten. Palm levert een extra cd-rom mee, waarop 'Mobile Connectivity Software' is te vinden. Het gaat onder meer om een email-client, een programma voor het versturen van SMS-berichten en een toepassing waarmee Office-documenten kunnen worden uitgewisseld.
Een 33 MHz Motorola Dragonball VZ-processor, waarmee tegenwoordig bijna alle Palm PDA's zijn uitgerust, vormt het hart van de m500. Hij presteert vreemd genoeg nogal teleurstellend in de benchmarktest van Quartus en blijft steken op 154, waar de Visor Edge een score van 244 neerzet. Met de meeste software voelt de m500 echter nauwelijks langzamer aan. Bent u niet tevreden over de snelheid, dan kunt u altijd nog proberen om het apparaatje te overklokken. Dit is onder meer mogelijk met de programma's Afterburner en FastCPU. Sommige gebruikers zijn er in geslaagd om de m500 op te schroeven naar 45 MHz, helaas wel met negatieve gevolgen voor het batterijverbruik en de stabiliteit van de handheld.
Wie eenmaal gewend is geraakt aan de snel dalende prijzen van desktopcomputers, komt bij het Palm-platform bedrogen uit. De processorsnelheid werd in twee jaar tijd 'slechts' verhoogd van 20 MHz naar 33 MHz, en het beschikbare RAM-geheugen is gelijk gebleven (destijds was de Palm Vx ook al voorzien van 8 MB geheugen). Ter vergelijking: in de afgelopen twee jaar zijn de prijzen voor SDRAM met een factor 5 gedaald. De grootste vernieuwing van de m500 schuilt in de uitbreidbaarheid, in de vorm van het SD/MMC-slot. In dit formaat zijn vooralsnog alleen geheugenmodules verkrijgbaar. En wat is uitbreidbaarheid waard als bestaande attributen voor Palmtops niet kunnen worden aangesloten? Voor bezitters van een ouder model kan dit een gegronde reden zijn om niet te upgraden naar de m500.

Oordeel: •••
Prijzen: € 489,- (m505) / € 400,- (m500)
www.palm.com

Palm m125: lelijk, maar wel veel PDA voor uw geld

Met de m125 heeft Palm het assortiment handhelds netjes dichtgetimmerd. Voor elke beurs biedt het bedrijf een geschikte PDA. Het nieuwe model nestelt zich qua prijs tussen de m105 en de m500, maar qua specificaties ligt hij dichter bij de m500. Zo vinden we het nieuwe besturingssysteem PalmOS 4 op de m125, naast een slot voor SD-cards. De vormgeving is, zoals de naam al doet vermoeden, gelijkwaardig aan andere modellen uit de 100-serie (die ongelukkigerwijze op een toiletbril lijken). Een verticale lichtblauwe strook moet zorgen voor een 'gedistingeerd' uiterlijk. Onder de motorkap bevindt zich een 33 MHz processor, dezelfde als van de m500 en m505. Applicaties lopen dus lekker soepel. Eveneens aanwezig is de kleinere hotsync-connector, zodat uitbreidingen voor de m500 ook kunnen woorden aangesloten op de m125. Al met al biedt dit apparaat veel waar voor zijn geld. Wie alle functionaliteit van de m500 wenst maar geen 1000 gulden wil neertellen, heeft wellicht een goede keuze aan de m125. U moet zich dan wel tevreden stellen met een vrij klein beeldscherm en een behoorlijk dikke PDA.

Oordeel: •••
Prijs: € 290,-
www.palm.com

Linux in zwart-wit: Agenda Computing VR3

De VR3 draait het besturingssysteem VR Linux, dat speciaal is ontwikkeld voor de NEC VR processors. Het betreft een variant van Red Hat Linux 6.0 met kernel 2.4.0 en XFree86 versie 4. Behalve dat allerlei applicaties makkelijk kunnen worden overgezet, betekent dit ook dat potentiële VR3-software eenvoudig is te testen op een desktopsysteem. Met een 66 MHz processor bezit deze handheld in theorie dubbel zoveel kracht als de huidige Palmtops, maar hij voelt een stuk langzamer aan. Agenda Computing zal de VR3 nog flink moeten optimaliseren. Ons testexemplaar beschikte over 16 MB Flash ROM en 8 MB RAM-geheugen. In het Flash ROM bevinden zich de complete Linux-distributie inclusief kernel, de applicaties en door de gebruiker opgeslagen data. Net als bij gewone computers worden de gegevens in het gewone RAM-geheugen gewist bij het uitschakelen van de VR3. Opvallend aan het apparaatje is de aanwezigheid van een 10-bits geluidschip en koptelefoonuitgang. Er is al software beschikbaar voor het afspelen van mp3-bestanden (Madplay) en Fasttracker modules (Mikmod). Synchronisatie vindt plaats met Korganizer of Gnome PIM, via de seriële of infrarode poort. De VR3 ondersteunt PPP via de seriële poort, waarmee volledige IP-toegang tot (web)servers wordt verkregen. Sinds kort kunnen ook Windows-applicaties zoals Outlook, Act! en Notes worden gesynchroniseerd met behulp van QuickSync. Tot de standaard PIM-applicaties behoren de Calculator, Contacts, Expense, Notes, Scheduler, To Do List en World Clock. Handschriftherkenning lijkt enigszins op Grafitti, maar is iets lastiger onder de knie te krijgen. Aangekondigde extra's zijn een extern 56K-modem, een ethernet adapter en een kabeltje dat als USB-adapter dienst doet. De Agenda VR3 is een interessant product voor Linux-freaks en ontwikkelaars. Het apparaat wordt gekoesterd door een actieve en behulpzame gebruikersgemeenschap. Van de andere kant reageert de VR3 vrij traag en is de kwaliteit van het beeldscherm ondermaats. De Yopy van GMate biedt meer perspectieven, voor wie per se een Linux PDA wil aanschaffen.

Oordeel: ••
Prijs: € 340,-
www.agendacomputing.com

Weinig nieuws onder de zon: Palm m130 en m515

Liefst twee nieuwe PDA's werden recent door Palm geïntroduceerd. Beide draaien op PalmOS 4.1, een besturingssysteem dat ook als upgrade verkrijgbaar is voor oudere Palmtops.
De m130 kan worden beschouwd als een prijsknaller in de markt voor handhelds met een kleurenscherm. Voor slechts 399 euro beschikt u over 65.000 kleuren. De m130 is bovendien het eerste oplaadbare model van de m100-serie. Nadelen zijn het vrij kleine scherm en de goedkope vormgeving. Jammer genoeg ontbreekt het Flash-ROM, zodat een eventuele upgrade naar PalmOS 5 niet mogelijk zal zijn.
De m515 vervangt de m505 en heeft volgens Palm een spectaculair verbeterd TFT-scherm. Deze claim ten spijt oogt het beeldscherm teleurstellend in vergelijking met de displays van de Clié T625C en N770C. Er zijn duidelijk rastertjes zichtbaar, vanwege de lage resolutie van 160x160 pixels. Behalve het nieuwe scherm biedt de m515 een geheugenruimte van 16 MB. Maar wezenlijke vernieuwingen blijven uit. De m515 is 'meer van hetzelfde': een uitgekristalliseerde Palm V.
Er schijnt bij Palm een nieuw scherm van 320x320 pixels in ontwikkeling te zijn, maar over de toekomst doet het bedrijf weinig uitspraken. Begrijpelijk, want de consument dient direct te kopen, in plaats van met de armen gekruisd het moois af te wachten dat komen gaat. Voorlopig constateren we dat Palm het onderspit delft tegen 'leerling' Sony, die de mogelijkheden van PalmOS beter weet te benutten.

Oordeel Palm m130: •••
Prijs: € 399,-
Oordeel Palm m515: •••
Prijs: € 519,-
www.palm.com



Sony verlegt grenzen PalmOS opnieuw: Clié NR70V

De Clié NR70V is de eerste Palm PDA met een 66 MHz processor. Hij beschikt over 8 MB flash ROM en 16 MB RAM en draait op PalmOS 4.1. Zoals we ondertussen gewend zijn van Sony heeft deze flink uit de kluiten gewassen handheld een aantal innovatieve features. Wellicht de meest opzienbarende functie van het apparaat is dat hij op twee verschillende manieren kan worden gehanteerd.
Nadat de beschermingsklep is geopend, verschijnen een beeldscherm aan de bovenkant en een minuscuul toetsenbordje aan de onderkant. De vier hardwarebuttons bevinden zich vlak boven het toetsenbord. Het invoeren van tekst geschiedt met de duim. Doorgewinterde Graffity-addicts zullen hier vraagtekens bij plaatsen, maar feit is wel dat de invoer van tekst via het toetsenbord zeker niet langzamer gaat. Wie al deze toetsen niet nodig heeft en zich beperkt tot Graffity, kan het scherm 180 graden draaien en terugklappen. Met deze 'tablet-modus' maakt u het apparaat in feite dubbel zo klein.
De NR70V beschikt, evenals de andere Cliés, over Jog Dial en een MemoryStick Slot. Daarnaast is hij voorzien van een digitale camera, die foto's kan maken tot een resolutie van 320x240 pixels. De lens roteert liefst 300 graden, zodat u vanuit alle gewenste hoeken plaatjes kunt schieten. De kwaliteit van de camera valt niet tegen, hoewel de maximale resolutie eigenlijk te gering is voor gedetailleerde opnames.
Een andere vernieuwing betreft het beeldscherm van 320x480 pixels. Het Graffity-gedeelte wordt softwarematig verzorgd. Als u Graffity gebruikt, verschijnen de lijntjes direct op het scherm waar u de styluspen beroert. Maar de Graffity-ruimte kan ook worden verborgen, zodat extra ruimte vrijkomt. De standaardapplicaties maken gebruik van de normale hi-res modus van 320x320 pixels, alsmede de verbeterde fonts. Spelletjes of andere grafische toepassingen zijn aangewezen op de low-resolution modus en verdubbelen het aantal pixels voor fullscreen weergave. Het wachten is op speciale software die de hoge resolutie ondersteunt.
Een DSP (Digital Signal Processor) draagt zorg voor het afspelen van mp3-bestanden, zodat u de handheld ook kunt gebruiken tijdens het afspelen van muziek. Daarvoor is wel een flinke Memstick noodzakelijk, want mp3's kunnen niet in het RAM-geheugen worden geplaatst. Met behulp van de applicatie MS Import verplaatst u eenvoudigweg bestanden van de pc naar de 'programs/msaudio-directory' van de NR70V. Een prima koptelefoon wordt meegeleverd. Jammer genoeg bezit het apparaat geen mogelijkheden om geluid op te nemen, u kunt hem dus niet als voice-recorder gebruiken.
De NR70V 'schreeuwt' om draadloze uitbreidingen, die niet standaard aanwezig zijn, al is het alleen maar om foto's te kunnen versturen. Begin maart kondigde Sony de PEGA-MSB1 Bluetooth module aan. Het is niet duidelijk wanneer deze Memstick verkrijgbaar zal zijn in Europa, maar hij kan wel alvast in Hong Kong worden besteld. Wie bijvoorbeeld een T68 van Ericsson bezit, kan via Bluetooth en GPRS internetten en e-mailen met de NR70V.
Het concept van deze PDA is bewonderenswaardig, maar wat hebt u er in de praktijk aan? Om te beginnen is de NR70V zeker geen vedergewicht, hij laat zich niet gemakkelijk meetorsen. Het innovatieve design en hi-res scherm worden min of meer afgeremd door een niet al te vernieuwend OS. Er bestaan nauwelijks applicaties die van alle beschikbare pixels gebruikmaken. Bovendien biedt Sony nog altijd geen ondersteuning voor MacOS en Linux. Anderzijds zullen de meeste mensen die het apparaat aanschouwen stijl achteroverslaan van verbazing en bewondering. Dat is natuurlijk ook wat waard.

Oordeel: •••
Prijs: € 675,-
www.sony-europe.com